बसन्त पराजुली , कावासोती । पछिल्लो समय नेपालमा आत्महत्या तथा आत्मदाहका घटनाहरूले गम्भीर सामाजिक प्रश्न खडा गरिरहेका छन्। आत्महत्याका घटना आफैँमा दुखद त छँदै छन्, यसका साथै सार्वजनिक स्थानमा आत्महत्याको धम्की दिने, चक्कु वा हतियार नचाउने तथा सर्वसाधारणको सुरक्षासमेत जोखिममा पार्ने जस्ता प्रदर्शनकारी गतिविधिहरू देखिन थाल्नु थप चिन्ताजनक विषय बनेको छ।
यसको एउटा प्रतिनिधि उदाहरण हालै नवलपुर जिल्लाको कावासोती नगरपालिका–१६, डण्डा बजार अगाडि देखिएको घटना हो। सडकमा एक युवाले आफू मर्ने धम्की दिँदै चक्कु नचाएर प्रदर्शन गर्दा स्थानीय बासिन्दामा गम्भीर त्रास फैलियो। यो घटना एउटा उदाहरण मात्र हो, किनकि देशका विभिन्न भूभागमा यस प्रकारका जोखिमपूर्ण घटनाहरू निरन्तर सार्वजनिक भइरहेका छन्। यस्ता घटनाहरूलाई केवल ‘युवावस्थाको आवेग’ मात्र भनेर पन्छाउन वा बेवास्ता गर्न मिल्दैन। यसको मूल जरो व्यक्तिको गम्भीर मानसिक स्वास्थ्य समस्यासँग जोडिएको हुन्छ। एन्जाइटी, डिप्रेसन जास्ता भावनात्मक असन्तुलन र तीव्र निराशा जस्ता मानसिक स्वास्थ्य समस्याहरूले व्यक्तिलाई विवेकहीन कदम चाल्न बाध्य बनाउँछन्। यसका साथै आर्थिक मन्दी, बेरोजगारी, पारिवारिक बेमेल, सामाजिक दबाब र सम्बन्धमा आएको विचलनले व्यक्तिमा मानसिक तनावलाई अझ तीव्र बनाउँछन्। यद्यपि, आत्महत्याको धम्कीलाई सार्वजनिक प्रदर्शन वा अरूलाई भयभीत बनाउने माध्यम बनाउने प्रवृत्तिले समाजमा डर र थप सुरक्षा जोखिम सिर्जना गर्दछ। समाजमा व्याप्त यस्ता तनाव र मानसिक समस्याहरूको समाधानका लागि बहुआयामिक उपायहरू अपनाउनु अनिवार्य भइसकेको छ।
पहिलो त, मानसिक स्वास्थ्यलाई लाञ्छना का रूपमा हेर्ने सामाजिक दृष्टिकोणमा परिवर्तन ल्याउन व्यापक चेतनामूलक अभियान सञ्चालन गरिनुपर्छ।
दोस्रो, स्थानीय तह र वडास्तरमै सर्वसुलभ मनोसामाजिक परामर्श केन्द्र र हटलाइन सेवाहरूको स्थापना गरी मानसिक तनावमा परेका व्यक्तिहरूलाई प्रारम्भिक चरणमै सहयोग पुर्याउने व्यवस्था मिलाउनुपर्छ।
तेस्रो, युवाहरूमाझ तनाव व्यवस्थापन, भावनात्मक सबलीकरण र जीवनोपयोगी सीप सम्बन्धी तालिमहरू विद्यालय तथा समुदायस्तरमा विस्तार गरिनुपर्छ। साथै, आर्थिक र सामाजिक रूपमा विपन्न तथा जोखिममा परेका नागरिकहरूका लागि लक्षित आयआर्जन र सामाजिक सुरक्षाका कार्यक्रमहरू सञ्चालन गर्नाले पनि आर्थिक तनाव घटाउन ठूलो मद्दत पुग्छ।
नेपालमा आत्महत्याका समग्र घटनाहरू ठूलो सार्वजनिक स्वास्थ्य चुनौतीका रूपमा देखिएका छन्। त्यसैले आत्महत्याका वास्तविक घटना र सार्वजनिक स्थानमा गरिने यस्ता जोखिमपूर्ण प्रदर्शनलाई छुट्टाछुट्टै बुझेर तथ्यांक संकलन तथा व्यवस्थापन गर्ने प्रभावकारी प्रणालीको निर्माण गर्नु अति आवश्यक भइसकेको छ। यस्ता घटनाको तत्काल नियन्त्रणका लागि नेपाल प्रहरीले सार्वजनिक सुरक्षा सुनिश्चित गर्दै सुरक्षित उद्धार गर्नुपर्छ भने स्वास्थ्य संस्थाहरूले मानसिक स्वास्थ्य उपचार र उपचारपछिको पुनर्नियोजनमा ध्यान दिनुपर्छ।
सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण कुरा, आत्महत्या र मानसिक स्वास्थ्यको विषयलाई सामाजिक सञ्जालमा सनसनीपूर्ण प्रदर्शन वा भाइरल हुने माध्यम बन्न दिनु हुँदैन। सञ्चारमाध्यम र सामाजिक सञ्जाल प्रयोगकर्ताहरूले घटनाको अतिरञ्जित प्रचार-प्रसार गर्नुभन्दा पनि हेल्पलाइन नम्बरहरू सेयर गर्ने, रोकथाम, सचेतना र समाधानका सकारात्मक उपायहरूमा जोड दिनु आवश्यक छ। कावासोती–१६ को घटना राज्य, समाज र परिवारका लागि एउटा गम्भीर चेतावनी हो। समस्या सडकमा छताछुल्ल भइसकेपछि मात्र प्रतिक्रिया दिनुभन्दा व्यक्ति त्यस्तो विषम स्थितिमा पुग्नुअघि नै हस्तक्षेप गर्न सक्ने स्थायी संयन्त्र निर्माण गर्नु आवश्यक छ।
तसर्थ, आत्महत्याको नाममा हुने जोखिमपूर्ण सार्वजनिक गतिविधिलाई नियन्त्रण गर्दै यसका पछाडि रहेका मानसिक, आर्थिक र सामाजिक कारणहरूको पहिचान गरी दीर्घकालीन समाधान खोज्नु आजको मुख्य आवश्यकता हो।
(यो लेख बसन्त पराजुलीले पठाउनु भएको थियो । हामिले उहाँको लेखलाई जस्ताको तस्तै यहाँ राखिदिएका छौ ।
वसन्त पराजुली कावासोती-८ शीतल मार्ग ८, नवलपुर निवासी हाल जनता माध्यमिक विद्यालय, सहिदनगर डण्डामा अर्थशास्त्र विषयका शिक्षकका रूपमा कार्यरत हुनुहुन्छ।)
